fredag 17. mars 2017

Leikeplass og sovesal for 4, - lemmen.


- Prøv å skyve han litt lenger inn. Eg ropa høgt inn gjennom omsrøret. - Eg klarar ikkje, kom det med fortvila røyst frå innsida.  Eg strekte meg enno litt til, og såg sotmerka oppetter armen. Der nådde eg han, nøkkelen, og kunne låsa opp for redde småsøsken. Dei skulle vera store, og låse oss ute. Så gjekk døra i vranglås.
Lemmen var soveplass og leikeplass dei første åra etter me flytta til til Flossvika.

Vil du vere med opp dit?  Me hadde altså lem i nyehuset.. Den gjekk tvers over huset, og hadde eit stort vindauge på midten med utsikt over  fjorden, Kråka og Fyllingsnes. Det var skråtak i begge endane.Veggene var i ståande, lakkert panel, og det var ei rund kule i taket, lys for heile rommet..I byrjinga var det 3 skuvsenger, seinare kom det køysenger ved veggen tvers overfor  døra, og ei ordentleg vaksen seng til på andre sida av glaset.. Der låg eg som var eldst..  Vi hadde omn, og innebygd garderobeskap med heimesnekra hyller, ei hylle til kvar og ei felles, i tillegg .Det var eit skap med stong til å henge klede på hengjarar,  eit lite speil på veggen. To " kommodar" med 2-3 hyller, laga av  dynamittkassar som far hadde tømt og spikra saman, stod attmed veggen, Der låg leikane. Dokker, som ikkje var verdige til å liggja i dokkeseng eller vogn, bilar, båtar, heimesnekra båtar og bilar, fargar, teiknesaker, skjel, kongler , steinar og skyteledning, alt ungar kunne finne på å samle på.

Dei minste søstrene låg i  køysengene, den eldste øvst, Du klatra på kortsida for å kome opp, stigar var ikkje oppfunne enno. I byrjinga hadde me ikkje lys anna enn i taket, og mor kom opp og sløkte lyset.  Eg hadde smugla  med meg lommelykt, og låg og las under dyna. Det var strengt forbode, for eg kunne få dårleg syn, sa mor. Men boka var spanande, og kvelden ung, så eg las. Oppdaga vart eg eit par gonger, og eg fekk kjeft og lykta var konfiskert, men ho var jo mi, så eg fekk  ho  jo tilbake, og når ho først låg i dynamittkassa, var fann ho snart vegen bort att i senga mi.

Etterkvart kom syster nr. 4 opp til oss og, for tvillingane var på veg. Ho fekk plass i skuvseng attmed vindauga, og senga mi vart skove bort i kråa. Eigentleg ganske greit, men då gjorde eg opprør mot å leggje meg like så tidleg som dei minste, og ettersom eg var stor og hadde lært meg regla om at når du er 8 år legg du deg klokka åtte,  og så vidare, så fekk eg vera lengre oppe, og høyra ynskjekonserten, laurdagsunderhaldninga  i Store Studio og andre viktige program, før eg tusla opp trappene og fann senga. Dei andre hadde sovna, og eg var stille, for vakna dei, fekk eg kjeften. Eg hadde no avansert til å få leselys over senga, og ein krakk til nattbord. Der låg det Donald og bøker lånt på skulebiblioteket, og der stod den gamle vekkjarklokka etter mor og far, som eg høgtideleg drog opp før eg la meg. Ein eller annan vakna alltid før ho ringde, så i praksis hadde ho liten nytte.


fredag 10. mars 2017

Vaskemaskiner



I gamle huset på Leiknes hadde me bryggeripanne, og koka klede, og stor var gleda da far ein dag kom køyrande med ei Hobby  vaskemaskin på lasteplanet. Maskina var  laga på Eidet i Bjørsvik. Den kunne du varma vatn i, Og du kunne koka kleda . Så vaska du det som skulle vaskast i varmast vatn først, og så fyllte du på med kaldt vatn i maskina etterkvart som du skulle vaska klede som ikkje tolde så mykje. Det var montert vrimaskin på maskina, og den vridde væta ut av kleda, slik at det var det var mindre såpe å skylja etterpå. Det var moro å vere med og vri på handtaket til vrimaskina og sjå  vatnet pipla ut, og kjenne kor turt tøyet vart til slutt!

Me brukte sinkbaljar med kaldt vatn  til å skylja i, I førstninga køyrde far vatn med lastebilen når det var turt, og brunnen var vasslaus, seinare fekk me innlagt vatn frå ei kjelda som heldt vatn. Mor vaska ulltøy for hand, med Sunlightsåpe, og bruka vaskebrett til det tøyet som hadde flekkar..

Ute på haugen var det klesnorer trekt mellom nokre tre, og der hengde me opp vasken. Ein gong klødde me fælt då me la oss i det nyvaska sengetøyet. Det viste seg å vere fuglelus i  kleda vi tok inn frå snora, for det var eit reir i bjørketreet. Far gjorde kort prosess, og reiv ned fuglebustaden, så ingen klødde seinare. På den tid var ingen fuglar freda. Menneska rådde over dyra.

Så flytte me til Flossvik, og fekk vaskekjellar . Der var det   to støypte skyljekummar, stor varmtvasstank, og snart kom det halvautomatisk vaskemaskin med automatisk vrimaskin.Du under! Ein koka kleda, og la dei vrimaskina, og så vart dei nesten såpefrie automatisk! Det vart forskjell! Framleis hadde me meir kaldt vatn i maskina når me vaska det som ikkje tolde koking, og me måtte framleis skylje i kaldt vatn, men no kunne me lure oppi litt varmt vatn i skyljekummane, for me hadde jo både  varmt og kaldt vatn i  kjellaren. Vi kunne leggje dei skylde kleda i vrimaskina på nytt og dei vart nesten tørre før dei kom på snora.
 Ulltøy vart vaska i skyljekummen eller i sinkbalje, ( ja, dei finaste tok me i badekaret ), og dei finaste ullkleda vart og rulla i håndklede og lagt på strekk for å tørke. Me hadde god tørkeplass utanfor kjellaren, eit overbygg med rikeleg av klessnorer der ein kunne henge tøyet.

I den tid strauk ein kleda. Undertøy , lommetørkle, sengetøy, blusar og skjorter, kjolar og eg veit ikkje kva, vart stroke, og bukser, skjørt og gensarar og trøyer vart pressa. I byrjinga strauk me på bordet med ullteppe og laken over, men så fekk me strykebrett. Dei første strykejerna var uten termostat, og du måtte regulere varmen med å ta jernet ut av stikkkontakten når du strauk, utan ville det bli brune roser. Mykje vart og stroke med dampeduk, nettopp for å unngå  at plagga vart øydelagde.
Skjorter skulle strykast med kragen først, så linning og ermer, deretter bol og så gå over erme og krage til slutt, og deretter hengd på hengjar.
I vaskekjellaren  kom det etterkvart  Milo og ny Blenda, Omo, tørketrommel og heilautomatisk vaskemaskin. Strykejerna fekk termostat, og det kom crimplene og meir strykefrie klede.

 Eg hugsar bestefar sat og såg på vasken som gjekk rundt i den heilautomatiske vaskemaskina, og sa han såg fjernsyn!  Det vart forandring. Livet vart lettare for husmora:)
For spesielt interesserte: Under research fann eg dette om vaskemaskina produsert i Bjørsvik
https://digitaltmuseum.no/011022819345/vaskemaskin:
Om du bevegar biletet, finn du fleire av maskina og tilbehør!

fredag 3. mars 2017

Ta mandlar - eit must i 50-åra.





Eg tok mandlane i 5-6 års alderen. Det var gjengs. Hadde du store mandlar, og var ofte forkjøla, som ungar ofte er, så tok du mandlane. Då eg gjorde research til  dette, fann eg at det medisinske omgrepet for mandlar var tonsillane, og at dei ligg på begge sider av svelget . Dei er viktige for immunforsvaret, for å lage kvite blodlekamar, og dei er størst i 3-4 års alderen. I dag fjernar ein tonsillane om immunforsvaret er defekt, om det er tale om forstørra mandlar i årevis, eller hjå eldre som lid av søvnapne.

Då eg var barn, var det viktig å få tatt mandlane. Ungane vart friskare då, sa folk.
Men då måtte vi få tilvising frå lækjar til sjukehuset, og når du vart kalla inn,måtte ein ta turen til Bergen. Det var den sedvanlege køyreturen over Kleivdal, gjennom Seim og til Isdalstø, med mange grindar ein skulle opne på vegen. Det var ferje til Steinestø, gjennom Åsane, Hedlesneset  og til Florida sykehus, driven av nonner, og som den gongen var rekna som det beste hospitalet, fordi nonnene tok seg godt av pasientane sine. ( No er dette St. Pauls skole i Bergen)

Far var den som fylgde, for mor hadde hendene fulle med veslesyster nr.2. Eg var ikkje høg i hatten, der eg tok farvel med far og vart leidd inn på ein sal med enorm høgt under taket, og kjempestore vindaugo som eg trur det gjekk nesten frå golv til tak. på innsida var det jarnsprosser, som såg ut som i eit fengsel. Det vat 6-8 andre ungar der inne, og  eg fekk seng og nattbord som var mitt. . Eg hadde med gnav, kladdebok, blyant og fargar, og sikkert  ei dokke eller ei biletbok i ranselen, og dei vart plassert i nattbodet mitt. Me fekk middag, og eg sat oppe til det var tid å leggja seg. Det var fleire med same ærend som eg, og ho i nabosenga var frå Sogn. Eg opplevde henne som sur, men tenkjer som vaksen kor eg ville vore ( og sikkert var), langt heimanfrå. Nonnene sløkte lyset, og eg trur dei song ein song på kveldsrunden. dei var annsleis å sjå til, med lange svarte kjolar og underlege hodeplagg, men dei hadde snille augo.

Dagen etter fekk eg beskjed om å trekke pusten djupt når eg fekk ei maske på meg, og så vart eg trilla inn på sjukestova og fekk beskjed om å puste. Så hugsar eg ikkje meir før eg vakna opp att. Eg var grueleg tyrst, men fekk ingenting å drikke. Når eg endeleg fekk vatn, gjorde det vondt i halsen. Det vart etter  eit par dagar  suppe og fiskebollar, og legen kom på visitt ein gong om dagen. Han konstanterte  at det grodde i halsen, og at eg kunne få reise heim til fastsett tid.

Eg fekk vere oppe, og fekk bevege meg fritt på sjukesalen, men gangen utanfor var stor og skremande for seksåringen, så eg held meg på sjukerommet. Der var leikar og bøker, og me fekk teikna , og eg trur nonnene las eller song for oss.

Dagen eg skulle heim gjekk seint. Dei andre som skulle ut den dagen vart henta, og ein slekting henta jenta frå Sogn. Eg sat att, og måtte eta middag før far endeleg kom. Han hadde gjort unna alle ærend, sjølsagt, slik at me kunne reisa direkte heim att. Eg fekk sjerfet godt opp over munnen, for såret hadde ikkje grodd, så eg måtte ikkje puste inn kald luft og få ettersjukdommar. Slike sjukdommar som kom etterpå, var frykta, og kunne øydeleggje helsa i lang tid framover. Me ungane hadde frykt for dei.

Vel heime var det uendeleg godt å sjå att mor og veslesystre, finne katten og leikane sine, og etterkvart sove i si eiga seng. Det heitte seg at du skulle ikkje gå ut før 14 dagar etter operasjonen, for at såra skulle vera skikkeleg grodd, og forat du ikkje skulle bli smitta og få ettersjukdommar.
Ho mor sysselsette meg, og det vart mykje teikning, leiking med dokker, papirdokker og tørke oppvask . Kanhende det var eg lærde å brodere ?

fredag 24. februar 2017

Nyvinningar i nytt hus.


Eg hugsar ein sommardag medan me budde på Leiknes. Me hadde bada ute, i stamp, syster mi og eg. Så sprang me inn,  og fann ut at me skulle gøyma oss for mor, og kraup opp i ektesenga og gøymde oss under dyna. Våte. Ikkje populært. Oftast vaska vi oss i vaskefat, både kattevask og rundvask, men det hende stampen stod på kjøkkengolvet. Då vart det mykje søl. Me hadde ingen dusj, inkje badekar så lenge me budde i Lundalen.

Så flytta vi i nyahuset, på Flossvika. Far og mor var einige. Dei skulle ha bad og toalett i første etasje. Dermed vart huset for stort i flatevidd, og dei måtte ta opp lån i vanleg bank, for Husbanken godkjente ikkje flatevidda. Ho vart for stor. Trass i ekstra kostnader, det vart bad, med badekar og dusj, og me kjende oss som kongelege då me kunne ta det i bruk. Det var blankt blandebatteri med varmt og kaldt vatn, og dusj der du kunne  stille varmen på vatnet. Du dukka ned i mykje varmt vatn, og kunne liggje å bløyte heile deg! Men det var dyrt å bruke straum, og å varme  vatn var dyrt, så dei yngste bada saman, og me måtte vera forsiktig med å bruke dusjen. Men vi hadde bad!  Det var ei nyvinining så stor!.Dei første åra  brukte me Sunlightsåpe, Lux og Lano til reingjering, før me investerte i meir avanserte midlar, som shampo og  badesalt.

I gamlehuset hadde vi vetlehus i uthuset. Med rundt lok, og du kunne sjå ned på herlegheita etter du var ferdig. Det lukta, og flugene lika seg der om sumaren. Dopapiret var gamle aviser og vekeblad, som måtte gnikkast mellom hendene før det vart mjukt nok til å gjera nytten der bak. Dei fleste las gamle vekeblad når dei likevel var på do, så ein brukte god tid når ein først hadde ærend dit..
Potta stod under senga, og skulle du noko kveld, natt og morgon gjekk du der. For det meste vart ho tømt ute, men det hende vel innhaldet for i utslagsvasken, men det skulle ikkje gjerast, for det lukta. Då måtte vatnet renna etterpå. Det hende vel og at ein sette seg utanfor døra i mørke og kalde vinterkveldar, om ein berre skulle gjera lite.  Eg hugsar også  far gjorde eit poeng av eit hus me køyrde forbi på veg til byen. Det hadde ei stripe frå vindauga i andre etasje og nedover veggen. Han meinte at innhaldet i potta hadde teke snarvegen der.

No var me kome i nyahuset, og der var det vannklosett! Du trengte ikkje lenger gå ut med lommalykt for å gjera ditt fornødne. Du trekte ned, og så var bæsjen borte! Ingen fluger, inkje restopplag under loket.  Me måtte bruka kjøpetoalettpapir, for elles vart det tilstopping, så novellelesinga vart det slutt på. Mor ville ikkje ha noko lager av lesestoff på do, men det hende ofte at me lurde med oss Donald under gensaren  og las, lenge, like til nokon kom og ruska i døra og ville inn. Men du kunne låsa døra, og dei fleste av småsøskena mine klarde etter tur å få dodøra i vranglås, og så måtte dei instruerast om å klatre opp på stolen ved sida av badekaret, opne det vesle vindauga og kaste ut nøkkelen, eller i alle fall ta ut nøkkelen, slik at vi kunne prøve resten av nøklane i huset for å få opp døra. Kritiske minuttar med grining på innsida og iherdig arbeid på utsida.Høg temperatur, med andre ord!

Så vidt eg hugsar fekk me panelomnar på veggen i nyahuset. Dei kunne setjast på 1-2 og 3, og var varme nok til at små fingrar brende seg om dei tok på omnsida. Bratt læringskurve for dei minste.
Men framleis var vedomnen viktigaste varmekjelde, og me fyrde etterkvart  med koks og kol attåt. Seinare kom oljefyren. Den var fin om den fungerte, men om veiken ikkje verka, vart det fort kaldt.
Det hende nokre gonger, for veiken måtte sjølsagt verte i ustand når det var skikkeleg kaldt.


Dei første åra vaska me golvet kvar dag. Grus og søle kom inn med små barnesko, og det var ikkje alltid lett å hugse å ta av seg skorne når ein berre skulle hente noko. Sanddungen utanfor huset var leikeplass, og mykje sand kom inn med kleda til leikande små. Vår og haust kunne ein av og til ause sand frå vaskebøtta. Så kom støvsugaren og revolusjonerte reinhaldet. Meir bråk, og lettare reingjering.
Auka bruk av elektrisitet, og nye hjelpemiddel  gjorde livet lettare og enklare. Ingen vil vel snu tida tilbake til vaskefatet, utedoen og golvdeksa i dag.

fredag 17. februar 2017

Agentar



Det var ein feiande flott og sjarmerande mann, som hadde to medhjelparar med seg. Han pakka ut måleri, og viste dei eitt etter eit - Se her frue, De må se hvordan det tar seg ut på veggen! Medhjelparane demonstrerte det eine etter det andre. - Et strålende bilde som vil forskjønne stuen og som De vil ha glede av i mange år!  Me ungane sat beinka i sofanen, og såg og lydde med store augo og øyre på dette vedunderlege, og høyrde ordflaumen. Om det var biletet eller agenten som overtydde veit eg ikkje, men mor kjøpte, og biletet hang på stoveveggen i mange år. Eg hugsar best denne  måleriseljaren..
Det var og vanleg å selje måleri på dørene i dei dagar.. I Mimra 2009 las eg om Stranda, der det var fleire som målte bilete, og dei som måla hadde kommisjonærar over heile landet. Dei selde så godt at dei var med å finansiere eit møtetelt for pinsevennene i området.

I min barndom var det omreisande handelsfolk , agentar , som dreiv sal direkte til heimane.. Det var langt til byen, og derfor reiste desse agentane rundt, og selde varer folk kunne ha bruk for. Agentane var ikkje sjølstendige næringsdrivande, slik som splinten, men hadde kommisjon hjå leverandøren sin, og fekk provisjon av salet. Ikkje rart sume av dei var pågåande, eller overstrøymande høflege og imøtekomande.

Allereide då me budde på Leiknes hadde me besøk av bokseljarar, som kom med kofferten full av bøker, viste fram, og tok opp bestilling på varene, som kom i posten ei stund etter. Eg hugsar me kjøpte ein serie på 6 bøker av Runa, som eg trur eg las 3-4 gonger. Handlinga var enkel: Presentasjon av hovudpersonane, intrige, og løysing, der Gud var ein del av hjelpa og løysinga. Eg fekk med meg, med 3 repetisjonar, at det til slutt gjekk godt med Guds assistanse, men at dei som ikkje ville fylgje Gud gjekk det ille! Seinare kjøpte foreldra mine ein serie på 12 av same forfattar, så då vart det fleire repetsjonar av same livsanskuelse, medan eg les bøker som "Hans mors gud" og "Ols Barbro".
(Då eg dreiv research til dette innlegget, lærde eg ar Runa var psevdonym for Elisabeth Bescow , og at ho var ein av dei mest lesne svenske forfattarane i byrjinga av 1900-talet- Ho   skreiv mange barnebøker også, som "Putte i blåbærskogen" og "Tante Bruns fødselsdag" )
 

Støvsugaragenten kom og, med bilen full av støvsugar, slangar og munnstykke, og demontrerte kor mykje støv det var i teppet og i sofaen. Han tømde posen på eit kvitt papir for å demonstrere kor mykje skit  ein ikke fekk bort med vanleg reingjering, og brukte ulike munnstykke for å gjere rein bokhyller og gardinbrett. Me ungane fylgde spent med. Dette var noko anna enn å  bruke vatn,dekse, og løvang på golvet! I eit hushald som vårt,  var oppvask og golvvask ein del av dagleg rutine. Golvet vart skite kvar dag, på grunn av grusveg, mold og søle, og sjøl om me tok av oss skoa når me kom inn. Men det var alle dei små ærenda inn og ut der det ikkje alltid var tid til å vippe av seg  fottøyet.
Me kjøpte støvsugar, Electrolux med ein del finesser. Eg trur me måtte ta han på avbetaling.  Reingjeringa vart lettare, men det bråka meir. Eg trur mor var mest glad for nyvinninga!


Mor hadde symaskin som var dreve av pedal, og ho sydde mykje både til ungane og til bygdefolk. Ho var flink, og skapte mykje fint.
Så kom symaskinsagenten med den elektriske symaskina, og demonstrerte  treing og spolar,
Han viste fram føter til knapphol og glidelås, og synte  ulike prydsaumar, og mor fekk prøve seg.  Ho vart overbevist. Maskina kom, og ho fekk glede av henne i mange år, og mange vakre plagg vart trylla fram, mest til familien. Me fekk alle prøve oss, og fleire av systrene mine vart ordentleg flinke  på symaskina.
Etter kvart som kommunikasjonen med Bergen vart betre, og det kom tunnel gjennom Mundalsberget, det vart  senter i Knarvik, vart det mindre behov for desse omreisande agenturhandlarane, og det var slutt på denne forma for sal. Alt har si tid.
(Så avsluttar me med ein annan type  agent!)

tirsdag 14. februar 2017

Ein veslebror til, og den første påsketuren hans.

Det var småfolk på gang heime, enn ein gong. På den tid var ingen veg gjennom Mundalsberget, så vegen til Bergen var framleis med båt, eller om Kleivdal, Seim og til Knarvik i det Herrens år  1962.. Men nattferjer var eit framandord, så venta du små, og doktoren meinte at du burde fø på sykehus, som dei fleste gjorde, så var løysinga sykehotell dei siste vekene eller dagane før termin.
Så mor reiste til Bergen, tok inn på sykehotellet, og dei heimeverande  heldt fortet. Inga sak, forresten,  for me hadde ei vaksen dame frå Eikanger til hjelp, så me ungane fekk mat, klede og tilsyn som det seg hør og bør, sjøl om far i huset var mykje borte i vekene.

Men ungen let venta på seg, og det vart både rikstelefonar og brev før han endeleg kom.
Eg hugsar ikkje så mykje frå den første tida, truleg fordi eg hadde byrja på realskulen og var lite heime, men eg hugsar at gleda var stor over enno ein veslebror!  Eg stal til og med biletet av den nyfødde med meg på skulebussen, og viste det fram til alle.  Ein av dei eg viste det til hadde 10 søsken. Eg hugsar han snøfta forakteleg, liksom ein ny unge var noko å gle seg over!  Men gleda vår var ekte, og me gledde oss over både å stelle, trille tur og etterkvart ta gromguten med ut i den store verda.

3 månader gamal var han på påskeferie i Husdalen. Me køyrde nok Toyota Hiache då som før, med plass til 3 lovleg, og litt til i førarhuset, og resten plassert på hagebenk i lasterommet. Det var mykje som skulle med, klede, ski, mat, og alt som trongs for ein familie på ni som skulle vera der 5 dagar,
Eg trur Sigmund var oppe med ei ladning i Palmehelga, og.Kven som skulle passa bensinpumpene , hugsar eg ikkje, men nokon var det vel, om me ikkje hadde stengt helgedagane.
Bilturen gjekk om Fyllingsnes og gamle vegen forbi Askvik kapell, med den svingete vegen ned til kaia på Bjørsvik. Lengre, og meir kronglete enn i dag. Der parkerte me, og så var det å få på seg ryggsekkar i ulike størrelsar, og vesker og nett i hendene, og start oppstigninga til Stemma, steil, steinut og til dels glatt. Det vart vel fleire turar på nokre, før alt var kome opp til vatnet.
Dei fleste av oss gjekk frå Bjørsvik, gjennom Oslia, som den gong var brattare og med meir svell enn i dag, og ein såg vel ned dei brattaste stadene, bad ei bøn og kravla seg vidare. Frå vatnet var det kjerreveg  til Husdalen, steil den og , men enkelt å gå.
 Mor måtte og gå opp til vatnet, med veslebror og hadde sjølsagt god hjelp av Sigmund. Der vart dei frakta over vatnet, saman med gamle tante Brita som oia og bar seg over at robåten var tungt lasta. Ho var vel redd at siste timen var komen. Kva mor tenkte, teier historia om. Veslegut sov vel, tenkjer eg. Dei  sat på vogn opp til husa, medan hesten drog dei og ein del av pargaset. I Husdalen var det stinn brakke, med   tilreisande onklar og tanter med familie, og kjempekjekt for oss ungane, med mange nye bekjentskap, og mange å leike med med for dei minste. Eg reknar med at me var minst 20 i huset til Sigmund, for alle var jo van til å ta inn der, hjå den tidlegare ungkaren

.Me ungane hadde ei stor tid. Husdalsfolket leika seg, både ung og gamal, og det var Svarteper med sot på nasa, tikkjen  rundt husnovene og mykje anna, der både onklar og tanter var med. Mange til bords, der eg trur me dekka på to bord i storastova, og oppvasken gjekk på omgang, etterat vatnet var varma på den store vedkomfyren på kjøkkenet. Me gjekk på ski om dagane, og nokre var på skitur på fjellet.
 Veslebror vart beundra og handsama som det 7-ande underverket han var, og fekk mykje merksemd, ettersom han så desidert var den yngste i sin generasjon.Ho mor har vel i ettertid ymta frampå at det vart vel mykje folk og åtgaum, og vel trangbudd, så ho var nok lukkeleg når helga var over, og kunne setja seg på høyvogna,, og gjera vendereis  over Husdalsvatnet.

Veslebror var med på det meste. Men fordi eg var på spranget ut frå heimen, hugsar eg lite frå kvardagen med han.  Men han tok opp att  tvillingane sin kjøretur med leikebil lasta med havregryn eller rosiner frå kjøkkenet og inn i stova og bak sofaen. Der  vart bytet fortært.
Han strekte seg mykje mentalt, som alle attpåklattar, og mor fortalde at det var som han senka skuldrene når dørene slo att etter sistemann som for på skulen. Då kunne han gå over i eit rolegare univers, med barnetime, leike med bilar, puslespel og lego, og ikkje minst ha  mor for seg sjøl.
Skjønt, for seg sjøl var vel litt mykje sagt. Folk kom og skulle kjøpe bensin, og mor flaug ut og inn.
Det var kledevask, stell av tøy og matlaging til ein stor familie, så ho sat vel ikkje akkurat attmed han., heller, sjøl om ho var der.



fredag 3. februar 2017

Kikhoste, broderi og ein kultur som nesten er borte.


Eg hadde fått kikhoste, og  måtte vere inne, I den tid var det inga vaksine, og sjukdommen måtte lidast gjennom. Det tok tid, og det kunne vera farleg å gå ut for tidleg. Då kunne ein få ettersjukdommar, og til og med varige mein. Lei og kei fordi eg ikkje kunne gå ut , og anten hadde eg  venner var  sjuke,  eller så var foreldra deira  ikkje så interesserte i at borna vart smitta.
 Den seks-sju år gamle jenta   måtte sysselsetjast. Mor fann eit gamalt putevar, reiv ein høveleg firkant av det, og teikna kross-sting etter alle fire lengdene, og så fekk eg nål, dei seks trådane i broderigarnet vart delt i to, tre i kvar del, og så skulle eg starte prydsømkarrieren min. Det var om å gjere å få fine sting, og at dei låg same vegen. Då eg møysameleg hadde sauma alle fire sidene, la mor opp kunstverket, og så hadde eg mitt første broderte lommetørkle! I den tida hadde vi ikkje papirlommetørkle,  så heimelaga snyteklutar var det vanlege.


Vi hadde kjøpte pyntelommetørkle, men elles var det heimelaga når forkjølelsen tok over. Eg var kry over min sjølproduserte, og hugsa eg brukte det på skulen.


(I forkjølelsesperiodar vart gamle dynetrekk brukt, rive opp i høvelege lengder. Dei var mjuke og gode i møte med ei sår nase.)

Så vart det meir brodering.Etter kvart teikna ho mor opp tråklesting, stiklesting og tungesting, og eg fekk laga mine første brikker og løparar. I vekeblada var det også mønster, og eg lærde å føre dei over med blåpapir. Eg lærde tråklesting, fylte ut stiklesting og attersting, og fekk bruke flammegarn,
eit   effektgarn med flere fargar som gjekk mer eller mindre gradvis over i kvarandre. Det var gjevt.

I broderiforretningane i Bergen selde dei tråd , og påteikna løparar og dukar, og ofte var dei falda opp, eller hadde sauma blonde rundt. Ein tur innom ein slik butikk stod ofte på agendaen, og vi kunne bruke timar med å finne mønster , fargar og velge ut påteikna duk.
Vi  hadde håndarbeidsklubb, me jentene, der me strikka eller broderte, og sjølsagt var det kakao og påsmurde brødskiver, etter mønster av dei vaksne kvinneforreningane.
Dei vaksne kvinnene hadde sine samkomer, der dei kom saman og strikka, hekla og broderte til basarane. Det var leistar, gensarar og trøyer, gryteklutar og hekla og sauma  brikker og løparar. Det var brodert i ulike sting, og det gjevaste var dukar og løparar i engelsk broderi og hardangersaum. Det vart ofte ein av hovedgevinstane på basarane, og vart seld på bok som gjekk bygda rundt.

Helseslaget, Santalmisjonen, Kinamisjonen og Redningslaget hadde alle kvinneforreningar der kjerringane dreiv med handarbeid og hadde basarar då eg var barn.
Det var mykje vakkert handarbeid, som tok mange timars arbeid å få ferdig.

I bygda vår hadde vi  noko som heitte yngresarbeid. Der dreiv vi med småsløyd, peddik, halm, og ikkje minst broderi og strikking. Ei dukke med heimelaga klede, med snikra seng og sengeklede var hovedgevinst.  Samlinga var praktisk arbeid, avslutta med andakt.
Då eg kom i konfirmasjonsalderen, vart det populært med åklesøm, etter modell frå vev.  Me sydde mange slike, og eg trur eg har ein av dei enno.

Etter kvart broderte folk i utviklingsland mykje billegare, Og eg minnes mor hadde med seg heim broderte løparar og dukar frå ferie i  Budapest og Gran Canaria. Kvinnene arbeide dessutan meir utanfor heimen, og dermed vart det mindre tid både til handarbeid og kvinneforreningar.
Ikkje minst kom det symaskiner med broderiprogram, med vakre og formfullendte fargar og former. Det var få som kunne lage tilsvarande for hand. Eg trur ikkje det er så mange som broderer  lenger.
Det er synd. Det er ein heil kultur som blir til borte.:(